Yapay Zekâ Etiği ve Çerez Politikaları: Türkiye–AB Karşılaştırması

Uluslararası yapay zekâ etiği rehberleri; insan haklarına saygı, şeffaflık, adalet ve hesap verebilirlik gibi ortak ilkeleri benimser. UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) ve OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) rehberleri yol gösterici ilkeler sunarken Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası (AI Act) belirli sistemler için bağlayıcı hukuki yükümlülükler getirir. Türkiye'de Yükseköğretim Kurulunun (YÖK) üretken yapay zekâya ilişkin etik rehberi ise özellikle eğitim, araştırma ve akademik dürüstlük konularına odaklanır.

Çerezler bakımından AB'de GDPR (Genel Veri Koruma Yönetmeliği) ve ePrivacy (Elektronik Gizlilik) Direktifi, Türkiye'de ise 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) başlıca hukuki çerçevelerdir. Her iki yaklaşım da şeffaflığı, veri güvenliğini ve kullanıcı haklarını önemser; ancak çerezlere ilişkin düzenlemelerin yapısı ve uygulama koşulları farklıdır.

1. Yapay Zekâ Etiği Rehberleri: Ortak İlkeler ve Farklılıklar

Başlıca etik rehberler

• UNESCO – Yapay Zekâ Etiği Tavsiye Kararı (2021): İnsan hakları, insan onuru, adalet, şeffaflık, insan denetimi ve çevresel sürdürülebilirliği ön plana çıkarır.
• OECD Yapay Zekâ İlkeleri (2019): Güvenilir yapay zekâ, kapsayıcı büyüme, insan hakları, şeffaflık, güvenlik ve hesap verebilirliği destekler.
• Avrupa Birliği – Yapay Zekâ Yasası (AI Act): Yapay zekâ sistemlerini risk düzeylerine göre ele alır; yüksek riskli sistemlere yükümlülükler getirir ve belirli zararlı uygulamaları yasaklar.
• YÖK – Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber (2024): Eğitim ve araştırma süreçlerinde şeffaflık, akademik dürüstlük, gizlilik ve sorumluluk gibi konulara odaklanır.

Ortak yönler ve farklılıklar

Bu rehberlerin ortak noktaları insan haklarının korunması, ayrımcılığın önlenmesi, şeffaflık, mahremiyet ve hesap verebilirliktir. Temel farklılık ise uygulama alanları ve bağlayıcılık düzeylerinde ortaya çıkar. UNESCO ve OECD ilkeleri uluslararası politika ve etik çerçeveleri sunarken AB Yapay Zekâ Yasası hukuki yükümlülükler getirir. YÖK rehberi ise yükseköğretim alanındaki etik sorunlara yoğunlaşır.

Önemli tarihler

Yıl	Düzenleme
2016	Türkiye'de 6698 sayılı KVKK kabul edildi.
2018	GDPR uygulanmaya başladı.
2019	OECD Yapay Zekâ İlkeleri kabul edildi.
2021	UNESCO Yapay Zekâ Etiği Tavsiye Kararı kabul edildi.
2024	AB Yapay Zekâ Yasası yürürlüğe girdi.
2024	YÖK'ün üretken yapay zekâ kullanımına ilişkin etik rehberi duyuruldu.

2. Sektörlere Göre Yapay Zekâ Etiği

• Sağlık: Hasta mahremiyeti, kişisel sağlık verilerinin korunması, tanı güvenilirliği ve insan denetimi önemlidir.
• Finans: Kredi değerlendirmelerinde ayrımcılığın önlenmesi, algoritmaların açıklanabilirliği ve adil karar verme süreçleri öne çıkar.
• Eğitim: Akademik dürüstlük, öğrenci verilerinin korunması ve yapay zekâ kullanımının şeffaf biçimde açıklanması gerekir.
• Kamu: Sosyal yardım dağıtımı, güvenlik ve gözetim sistemlerinde insan hakları, tarafsızlık, şeffaflık ve hesap verebilirlik önem taşır.

Sektörler farklı riskler barındırsa da ortak amaç, yapay zekânın insanlara zarar vermeden, adil ve denetlenebilir biçimde kullanılmasını sağlamaktır.

3. Türkiye ve Avrupa Birliği'nde Çerez ve İzin Mevzuatı

Türkiye: KVKK

Türkiye'de çerezlere özgü ayrı bir kanun bulunmamakla birlikte çerezler aracılığıyla kişisel veri işlenmesi, koşullara göre KVKK kapsamına girer.

Özellikle şu hükümler önemlidir:

• Madde 4: Hukuka uygunluk, belirli amaçlar, ölçülülük ve gerekli süre kadar saklama.
• Madde 5: Kişisel verilerin işlenme şartları.
• Madde 10: Aydınlatma yükümlülüğü.
• Madde 12: Veri güvenliğine ilişkin yükümlülükler.

Her çerez otomatik olarak kişisel veri niteliğinde değildir. Ancak kullanıcıyı belirlemeye veya davranışlarını onunla ilişkilendirmeye yarayan çerezler kişisel veri koruma kurallarını gündeme getirebilir. Gerekli hukuki dayanak, işlemenin amacına ve koşullarına göre belirlenmelidir.

Avrupa Birliği: GDPR ve ePrivacy Direktifi

AB'de iki düzenleme birlikte önem taşır:

• GDPR: Kişisel verilerin işlenmesi, hukuki dayanaklar, şeffaflık, saklama süreleri ve kullanıcı haklarını düzenler.
• ePrivacy Direktifi: Kullanıcının cihazında bilgi saklanması veya cihazda bulunan bilgilere erişilmesi için özel kurallar getirir.

Genel olarak, kesinlikle gerekli olmayan çerezler için önceden geçerli onay alınması gerekir. Teknik açıdan gerekli çerezler belirli koşullarda bu onay zorunluluğunun dışında kalabilir. Kullanıcıya açık bilgi sunulması ve tercihini değiştirebilme olanağı tanınması önemlidir.

Türkiye–AB karşılaştırması

Her iki sistemde de şeffaflık, veri minimizasyonu ve kullanıcı hakları temel öneme sahiptir. Ancak AB'de cihazlara erişim ve bilgi depolama konusunda ePrivacy Direktifi'nden kaynaklanan özel kurallar bulunurken Türkiye'de değerlendirme ağırlıklı olarak KVKK ve ilgili Kurul kararları çerçevesinde yapılır.

Ayrıca çerez onayı ile kişisel verilerin işlenmesi için gereken hukuki dayanak aynı şey değildir. Bir çerez için cihaz erişimi bakımından onay gerekmesi ile elde edilen kişisel verilerin hangi hukuki dayanakla işlendiği ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

4. Çerezlerle Hangi Veriler Toplanır?

Çerezlerin türüne ve internet sitesinin işleyişine bağlı olarak şu bilgiler işlenebilir:

• Oturum kimliği ve kullanıcı tercihleri.
• Dil, bölge ve site ayarları.
• IP adresiyle ilişkilendirilebilen bilgiler.
• Ziyaret edilen sayfalar ve gezinme davranışları.
• Cihaz ve tarayıcı özellikleri.
• Reklam tanımlayıcıları ve ilgi alanlarına ilişkin çıkarımlar.

Bu verilerin tamamı her internet sitesi tarafından toplanmaz. Gerçek kapsam, sitenin kullandığı çerezlere ve üçüncü taraf hizmetlere bağlıdır.

5. Veriler Ne Kadar Saklanır?

Saklama süreleri çerezin amacına göre değişir:

• Oturum çerezleri: Genellikle tarayıcı oturumu sona erdiğinde silinir.
• Kalıcı çerezler: Belirlenmiş bir süre boyunca cihazda kalabilir.
• Analiz ve reklam çerezleri: Kullanıcı davranışlarını ölçmek veya reklamları kişiselleştirmek amacıyla daha uzun süre kullanılabilir.

Çerezlerde ve ilgili sistemlerde herkes için geçerli tek bir saklama süresi yoktur. KVKK ve GDPR çerçevesinde kişisel veriler, ilgili amaç için gerekli olan süreyle sınırlı tutulmalıdır. Çerezlerin cihazdan silinmesi, bu çerezlerle elde edilen verilerin diğer sistemlerden de otomatik olarak silindiği anlamına gelmez.

6. Veriler Kimlerle Paylaşılır?

Çerezlerden elde edilen bilgiler, internet sitesinin yapısına göre şu taraflarla paylaşılabilir:

• Siteyi işleten şirket veya kurum.
• Analiz ve ölçüm hizmeti sağlayıcıları.
• Reklam ve pazarlama platformları.
• Barındırma, güvenlik ve teknik altyapı sağlayıcıları.
• Mevzuatın gerektirdiği durumlarda yetkili kurumlar.

Üçüncü taraflarla paylaşımın amacı, hukuki dayanağı ve kapsamı açıkça belirlenmelidir. Yurt dışına veri aktarımı söz konusuysa ilgili mevzuattaki aktarım koşulları da ayrıca değerlendirilmelidir.

7. Sonuç ve Öneriler

Yapay zekâ etiği ile kişisel verilerin korunması, teknolojik gelişmelerin insan haklarıyla uyumlu biçimde ilerlemesini sağlayan birbirini tamamlayıcı alanlardır.

Kurumların ve şirketlerin:

1. Yapay zekâ sistemlerinde şeffaflık, adalet ve insan denetimini sağlaması,
2. İnternet sitelerinde kullanılan çerezleri amaçlarına göre sınıflandırması,
3. Toplanan verileri, saklama sürelerini ve paylaşım yapılan tarafları açıklaması,
4. Gereken durumlarda geçerli onay alması ve kullanıcı tercihlerine saygı göstermesi,
5. Veri güvenliği, hesap verebilirlik ve düzenli denetim mekanizmalarını güçlendirmesi gerekir.

Sonuç olarak, güvenilir teknoloji yalnızca teknik başarıyla değil, kullanıcı haklarının korunması, şeffaflık ve hesap verebilirlikle de ölçülmelidir.

Kaynakça

Yapay zekâ etiği

1. UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence.
   https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics

2. OECD. (2019; güncellenen kaynak sayfası). OECD AI Principles.
   https://oecd.ai/en/ai-principles

3. Avrupa Birliği. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 — Artificial Intelligence Act.
   https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj

4. Yükseköğretim Kurulu (YÖK). (2024). Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber.
   https://www.yok.gov.tr/

Kişisel verilerin korunması ve çerezler

5. Türkiye Cumhuriyeti. (2016). 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.
   https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6698.pdf

6. Avrupa Birliği. (2016). Regulation (EU) 2016/679 — General Data Protection Regulation (GDPR).
   https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj

7. Avrupa Birliği. (2002; değişiklikleriyle birlikte). Directive 2002/58/EC — ePrivacy Directive.
   https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2002/58/oj

8. Avrupa Komisyonu. Digital Privacy.
   https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-privacy

9. Kişisel Verileri Koruma Kurumu. Kişisel Verileri Koruma Kurulu kararları ve rehberleri.
   https://www.kvkk.gov.tr/

10. Kolcuoğlu Demirkan Koçaklı Hukuk Bürosu. (2022). Use of Cookies and Its Practice in Turkey.
    https://www.kolcuoglu.av.tr/Uploads/Publication/use_of_cookies_and_its_practice_in_turkey.pdf